دستورات پرکاربرد Linux

۱. قبل از شروع

بیشتر مثال‌های این آموزش در Bash اجرا می‌شوند و روی توزیع‌هایی مثل Ubuntu، Debian، Fedora و Rocky Linux کاربرد دارند. بعضی optionها ممکن است در macOS یا نسخه‌های دیگر ابزارها کمی فرق کنند.

ساختار کلی بیشتر دستورها چنین است:

command [options] [arguments]

# مثال
ls -lah /var/log

• command: نام برنامه، مانند ls
• option: تغییر رفتار دستور، مانند -l
• argument: ورودی دستور، مانند مسیر /var/log

راهنمای هر دستور

man ls
ls --help
apropos "search files"

در صفحه man با کلیدهای جهت حرکت کنید، با /word جست‌وجو و با q خارج شوید.

۲. حرکت بین مسیرها و پوشه‌ها

pwd — الان کجا هستم؟

pwd
# /home/sara/projects/shop-api

ls — چه فایل‌هایی اینجا هستند؟

ls
ls -l       # نمایش جزئیات
ls -a       # شامل فایل‌های مخفی
ls -lah     # جزئیات + مخفی + حجم خوانا
ls -lt      # مرتب‌سازی بر اساس زمان تغییر

cd — تغییر پوشه

cd /var/log       # مسیر مطلق
cd src            # مسیر نسبی
cd ..             # یک سطح بالاتر
cd ~              # پوشه Home کاربر
cd -              # برگشت به مسیر قبلی

مسیر مطلق از / شروع می‌شود. مسیر نسبی از محل فعلی محاسبه می‌شود. . یعنی مسیر فعلی و .. یعنی والد آن.

ساخت و حذف پوشه

mkdir logs
mkdir -p src/api/controllers
rmdir empty-directory

option -p پوشه‌های میانی را نیز در صورت نیاز می‌سازد. rmdir فقط پوشه خالی را حذف می‌کند.

۳. ساخت، کپی، انتقال و حذف فایل

touch app.log                    # ساخت فایل خالی یا به‌روزرسانی زمان آن
cp appsettings.json backup.json # کپی فایل
cp -a config/ config-backup/    # کپی پوشه با حفظ مشخصات
mv old-name.txt new-name.txt    # تغییر نام
mv app.log logs/                # انتقال
rm old-file.txt                 # حذف فایل
rm -i important.txt             # سؤال قبل از حذف

شناخت نوع و مشخصات فایل

file publish/app
stat appsettings.json
realpath appsettings.json

• file نوع واقعی محتوا را تشخیص می‌دهد.
• stat حجم، Permission و زمان‌های فایل را نشان می‌دهد.
• realpath مسیر کامل و نهایی را چاپ می‌کند.

۴. مشاهده محتوای فایل‌ها

cat appsettings.json         # مناسب فایل کوتاه
less large.log               # مشاهده صفحه‌به‌صفحه
head -n 20 app.log           # ۲۰ خط اول
tail -n 100 app.log          # ۱۰۰ خط آخر
tail -f app.log              # دنبال کردن خطوط جدید Log
wc -l app.log                # تعداد خط‌ها

برای Logهای بزرگ از less استفاده کنید؛ برخلاف cat کل خروجی را یک‌باره روی Terminal نمی‌ریزد. در less با Shift+G به انتها بروید.

# دنبال کردن Log و نمایش فقط خطاها
tail -f app.log | grep --line-buffered -i "error"

۵. جست‌وجوی فایل و متن

find — پیدا کردن فایل

find . -type f -name "*.cs"
find ./logs -type f -mtime -1
find . -type f -size +100M
find . -type d -name "bin"

• -type f: فقط فایل
• -type d: فقط پوشه
• -mtime -1: تغییرکرده در ۲۴ ساعت اخیر
• -size +100M: بزرگ‌تر از ۱۰۰ مگابایت

grep و rg — پیدا کردن متن

grep -n "ConnectionString" appsettings.json
grep -RIn --exclude-dir=.git "TODO" .
grep -i "timeout" app.log

# ripgrep سریع‌تر و مناسب Repositoryهای کد
rg "AddDbContext"
rg -t cs "CancellationToken"
rg -g "*.json" "localhost"

grep تقریباً همه‌جا نصب است. rg یا Ripgrep معمولاً سریع‌تر است، فایل‌هایی را که Git نادیده می‌گیرد کنار می‌گذارد و برای جست‌وجو در Source Code تجربه بهتری فراهم می‌کند.

۶. Pipe و Redirect؛ قدرت واقعی Terminal

کاراکتر | خروجی دستور سمت چپ را به ورودی دستور سمت راست می‌دهد:

ps aux | grep dotnet
cat access.log | sort | uniq -c | sort -nr
du -h --max-depth=1 | sort -h

Redirect خروجی را در فایل ذخیره می‌کند:

dotnet build > build.log          # جایگزینی فایل
dotnet test >> test.log           # افزودن به انتهای فایل
command 2> errors.log             # فقط stderr
command > all.log 2>&1           # stdout و stderr
dotnet test | tee test.log        # هم نمایش، هم ذخیره

پردازش ساده خروجی

cut -d: -f1 /etc/passwd
sort names.txt
sort names.txt | uniq
awk '{print $1}' access.log
sed 's/http:/https:/g' urls.txt

برای تغییر فایل‌های مهم ابتدا خروجی sed را بدون option ویرایش در Terminal ببینید و سپس از فایل نسخه پشتیبان بگیرید.

۷. Permission، مالکیت و sudo

خروجی ls -l ممکن است چنین باشد:

-rwxr-x--- 1 sara developers 2048 Jul 19 20:10 deploy.sh

سه گروه Permission به‌ترتیب مربوط به مالک، گروه و دیگران هستند. r خواندن، w نوشتن و x اجرا است.

chmod u+x deploy.sh          # اجازه اجرا برای مالک
chmod 640 appsettings.json   # مالک rw، گروه r، دیگران هیچ
chmod 755 deploy.sh          # مالک rwx، بقیه r-x

chown sara:developers app.log
chown -R sara:developers ./logs

id
groups
sudo systemctl restart shop-api

۸. مشاهده و مدیریت Processها

ps aux
ps -ef
pgrep -af dotnet
top
htop                 # در صورت نصب بودن
uptime

برای خاتمه Process:

kill 2481            # ارسال SIGTERM؛ فرصت خروج تمیز
kill -TERM 2481
kill -KILL 2481      # توقف اجباری؛ آخرین راه
pkill -f "dotnet Shop.Api.dll"

Jobهای Shell

dotnet run &          # اجرا در Background
jobs

# Ctrl+Z برنامه فعلی را موقتاً متوقف می‌کند
bg %1                 # ادامه Job شماره ۱ در Background
fg %1                 # آوردن آن به Foreground

nohup ./worker > worker.log 2>&1 &

برای سرویس واقعی Production به‌جای nohup از systemd، container orchestrator یا process manager مناسب استفاده کنید.

۹. شبکه، HTTP و Portها

ip addr                 # آدرس‌های شبکه
ip route                # Route و Default Gateway
ss -lntp                # TCP portهای در حال Listen
ss -lntp | grep :5000

ping -c 4 example.com
dig +short example.com
nc -vz example.com 443

تست API با curl

curl -I https://example.com
curl -sS http://localhost:5000/health
curl -v http://localhost:5000/api/orders

curl -X POST http://localhost:5000/api/orders \
  -H "Content-Type: application/json" \
  -d '{"productId":42,"quantity":2}'

• -I: فقط Header پاسخ
• -sS: خروجی کم، ولی نمایش خطا
• -v: جزئیات connection و Headerها برای عیب‌یابی
• -L: دنبال کردن Redirect

برای دانلود فایل:

curl -fLO https://example.com/app.tar.gz
wget https://example.com/app.tar.gz

۱۰. دیسک، حافظه و منابع سیستم

df -h                       # فضای File Systemها
du -sh ./logs               # حجم یک پوشه
du -h --max-depth=1 /var    # حجم زیرپوشه‌ها
free -h                     # RAM و Swap
lsblk -f                    # Disk و Mount Point
uname -a                    # Kernel و معماری
lscpu                       # اطلاعات CPU
uptime                      # زمان روشن بودن و Load Average

وقتی دیسک پر شده است، ابتدا با df -h File System پر را پیدا کنید و سپس با du پوشه‌های بزرگ همان مسیر را بررسی کنید.

۱۱. مدیریت Service و مشاهده Log

در توزیع‌هایی که از systemd استفاده می‌کنند:

systemctl status shop-api
sudo systemctl start shop-api
sudo systemctl stop shop-api
sudo systemctl restart shop-api
sudo systemctl reload shop-api
sudo systemctl enable shop-api
systemctl is-active shop-api
systemctl is-enabled shop-api

restart Process را از نو اجرا می‌کند. reload فقط وقتی کار می‌کند که Service بارگذاری دوباره تنظیمات را پشتیبانی کند.

journalctl — Logهای systemd

journalctl -u shop-api
journalctl -u shop-api -n 100
journalctl -u shop-api -f
journalctl -u shop-api --since "30 minutes ago"
journalctl -u shop-api -p err
journalctl -b                    # از آخرین Boot

برای پیام‌های Kernel:

dmesg --level=err,warn
journalctl -k -b

۱۲. نصب و به‌روزرسانی Packageها

ابتدا توزیع را تشخیص دهید:

cat /etc/os-release

Ubuntu و Debian

sudo apt update
sudo apt install ripgrep
apt search ripgrep
apt show ripgrep
sudo apt remove ripgrep

Fedora، RHEL جدید و Rocky Linux

sudo dnf check-update
sudo dnf install ripgrep
dnf search ripgrep
dnf info ripgrep
sudo dnf remove ripgrep

Arch Linux

sudo pacman -Syu
sudo pacman -S ripgrep
pacman -Ss ripgrep
sudo pacman -R ripgrep

۱۳. فشرده‌سازی و استخراج فایل‌ها

# ساخت tar.gz
tar -czf release.tar.gz ./publish

# دیدن محتوا بدون استخراج
tar -tzf release.tar.gz

# استخراج
tar -xzf release.tar.gz

# استخراج در مسیر مشخص
tar -xzf release.tar.gz -C /opt/shop

# ZIP
zip -r source.zip ./src
unzip source.zip
unzip -l source.zip

۱۴. Environment Variable، PATH و Shell

env
printenv ASPNETCORE_ENVIRONMENT
echo "$PATH"

export ASPNETCORE_ENVIRONMENT=Production
export ConnectionStrings__Default="..."

command -v dotnet
type -a dotnet
which dotnet

export فقط برای Shell فعلی و فرزندان آن معتبر است. برای تنظیم دائمی این مقدار در Bash می‌توانید آن را به ~/.bashrc اضافه کنید و فایل را دوباره بارگذاری کنید:

source ~/.bashrc

History، Alias و میانبرهای مفید

history
history | grep docker

alias ll='ls -lah'
alias gs='git status'
unalias gs

• Ctrl+R: جست‌وجوی تعاملی در History
• Ctrl+C: قطع برنامه جاری
• Ctrl+L: پاک کردن صفحه
• Tab: تکمیل نام دستور، فایل یا پوشه
• Ctrl+A و Ctrl+E: اول و آخر خط

۱۵. SSH و انتقال فایل

اتصال امن به سرور

ssh deploy@server.example.com
ssh -p 2222 deploy@server.example.com
ssh -i ~/.ssh/id_ed25519 deploy@server.example.com

ساخت SSH Key

ssh-keygen -t ed25519 -C "developer@example.com"
ssh-copy-id deploy@server.example.com

برای Private Key یک passphrase قوی بگذارید، Permission آن را محدود نگه دارید و هرگز آن را داخل Git قرار ندهید.

scp و rsync

# کپی یک فایل به سرور
scp release.tar.gz deploy@server:/opt/releases/

# دریافت فایل از سرور
scp deploy@server:/var/log/shop/app.log ./

# همگام‌سازی بهینه پوشه
rsync -avz --progress ./publish/ deploy@server:/opt/shop/

۱۶. مثال واقعی: چرا API بالا نمی‌آید؟

فرض کنید shop-api پاسخ نمی‌دهد. به‌جای اجرای تصادفی دستورها، مرحله‌به‌مرحله جلو بروید:

مرحله ۱: وضعیت Service

systemctl status shop-api --no-pager

مرحله ۲: Logهای اخیر

journalctl -u shop-api -n 100 --no-pager
journalctl -u shop-api --since "10 minutes ago" -p warning

مرحله ۳: آیا Process اجرا شده؟

pgrep -af "Shop.Api"
ps aux | grep "[S]hop.Api"

مرحله ۴: آیا Port باز است؟

ss -lntp | grep :5000

مرحله ۵: تست محلی Health Check

curl -v http://127.0.0.1:5000/health

مرحله ۶: بررسی منابع

df -h
free -h
top

مرحله ۷: بررسی DNS و مقصد خارجی

dig +short database.example.com
nc -vz database.example.com 5432

۱۷. خلاصه سریع دستورات

نیاز	دستور اصلی
مسیر فعلی	pwd
نمایش فایل‌ها	ls -lah
تغییر مسیر	cd
کپی یا انتقال	cp، mv
مشاهده Log زنده	tail -f
جست‌وجوی فایل	find
جست‌وجوی متن	rg، grep
Permission	chmod، chown
Process	ps، pgrep، top، kill
Portهای باز	ss -lntp
تست HTTP	curl
فضای دیسک	df -h، du -sh
حافظه	free -h
Service	systemctl
Log سیستم	journalctl
اتصال سرور	ssh
انتقال فایل	scp، rsync

جمع‌بندی

بهترین راه یادگیری Linux، استفاده روزانه و حل مسئله‌های واقعی در Terminal است.